Mόμπι Ντικ του Χέρμαν Μέλβιλ

1. Εισαγωγή: Φώναξέ με Ισμαήλ

Τρεις λέξεις. Το πιο διάσημο άνοιγμα στην αμερικανική λογοτεχνία, και ίσως το πιο παραπλανητικά απλό. «Φώναξέ με Ισμαήλ» μας προσκαλεί στο Πίκουοντ για ό,τι θα γίνει το πιο παράξενο, το πιο φιλόδοξο ταξίδι φαλαινοθηρίας στη λογοτεχνική ιστορία. Το Μόμπι Ντικ (1851) του Χέρμαν Μέλβιλ ήταν εμπορική αποτυχία όταν εκδόθηκε, απορρίφθηκε από τους κριτικούς της εποχής και παραλίγο να τερματίσει την καριέρα του Μέλβιλ. Σήμερα αναγνωρίζεται παγκοσμίως ως ένα από τα σπουδαιότερα μυθιστορήματα που γράφτηκαν ποτέ — το βιβλίο που ο Γουίλιαμ Φώκνερ είπε ότι θα ήθελε να είχε γράψει ο ίδιος.

Στην επιφάνεια, είναι μια ιστορία για έναν καπετάνιο φαλαινοθηρίας που έχει εμμονή να σκοτώσει μια λευκή φάλαινα που του πήρε το πόδι. Κάτω από την επιφάνεια, είναι ένας εγκυκλοπαιδικός διαλογισμός πάνω στην ίδια την ύπαρξη: για το πεπρωμένο και την ελεύθερη βούληση, για τη φύση του κακού, για τις ιμπεριαλιστικές φιλοδοξίες της Αμερικής, για τα όρια της γνώσης και για τη σχέση της ανθρωπότητας με τον φυσικό κόσμο.

2. Το Ταξίδι του Πίκουοντ

Ο Ισμαήλ, ο αφηγητής μας, μπαρκάρει στο φαλαινοθηρικό πλοίο Πίκουοντ από το Ναντάκετ. Αμέσως ζευγαρώνει με τον Κουίκουεγκ, έναν τατουαρισμένο καμακιά από τις Νότιες Θάλασσες, που γίνεται η απροσδόκητη αδελφή ψυχή του. Ο καπετάνιος του πλοίου, ο Άχαμπ, δεν εμφανίζεται για πολλά κεφάλαια — χτίζοντας μια σχεδόν υπερφυσική αίσθηση φόβου. Όταν ο Άχαμπ τελικά εμφανίζεται, με το ελεφάντινο πόδι του σκαλισμένο από κόκκαλο φάλαινας και την ουλή που φαίνεται να τρέχει από το κεφάλι ως τη φτέρνα του, καταλαβαίνουμε αμέσως ότι βρισκόμαστε μπροστά σε κάτι στοιχειώδες.

Ο Άχαμπ καρφώνει ένα χρυσό δουβλόνι στο κατάρτι και το υπόσχεται στον πρώτο άνθρωπο που θα εντοπίσει τη Λευκή Φάλαινα. Το πλήρωμα — μια μικρογραφία της ανθρωπότητας με ναύτες από κάθε γωνιά του πλανήτη — παρασύρεται από την μονομανία του. Ο Στάρμπακ, ο πρώτος αξιωματικός, μόνος αυτός εκφράζει αντίρρηση, αλλά το θάρρος του τον εγκαταλείπει την κρίσιμη στιγμή.

3. Η Λευκή Φάλαινα ως Απόλυτο Σύμβολο

Τι είναι ο Μόμπι Ντικ; Μια φάλαινα. Ένας δαίμονας. Ο αγγελιοφόρος του Θεού. Η αδιαφορία της φύσης. Το άγνωστο. Ο Μέλβιλ αρνείται να καθηλώσει τη φάλαινα σε ένα μόνο νόημα. Ο Μόμπι Ντικ είναι λευκός — το χρώμα της απουσίας, όλων των χρωμάτων μαζί, του θανάτου και της θεότητας. Ο Άχαμπ βλέπει στη φάλαινα «το ανεξιχνίαστο πράγμα» που μισεί, και η αναζήτησή του γίνεται μια κοσμική εξέγερση: «Θα ξεσπάσω αυτό το μίσος πάνω του. Μη μου μιλάς για βλασφημία, άνθρωπε· θα χτυπούσα τον ήλιο αν με πρόσβαλλε.»

4. Κύρια Θέματα

Τα Όρια της Γνώσης

Ο Μέλβιλ αφιερώνει ολόκληρα κεφάλαια στην κητολογία — την ταξινόμηση των φαλαινών — μόνο για να δείξει ότι οι φάλαινες δεν μπορούν να ταξινομηθούν, δεν μπορούν να γίνουν πλήρως γνωστές. Το μυθιστόρημα είναι μια διαρκής κριτική της πίστης του Διαφωτισμού στη λογική και την ταξινομία. Ο κόσμος, υπονοεί ο Μέλβιλ, αντιστέκεται στις προσπάθειές μας να τον κατηγοριοποιήσουμε.

Εμμονή και Αυτοκαταστροφή

Ο Άχαμπ είναι το μεγαλύτερο πορτρέτο μονομανίας στη λογοτεχνία. Η αναζήτησή του δεν είναι για την ίδια τη φάλαινα αλλά για ό,τι αντιπροσωπεύει η φάλαινα: ένα σύμπαν που είναι εχθρικό ή αδιάφορο στις ανθρώπινες επιθυμίες. Η τραγωδία του είναι ότι δεν μπορεί να το αποδεχτεί — πρέπει να αντεπιτεθεί, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει να καταστρέψει τον εαυτό του και όλους γύρω του.

5. Βασικά Συμπεράσματα

• Κάποια πράγματα δεν μπορούν να γνωστούν: Η φάλαινα ξεφεύγει από κάθε προσπάθεια ορισμού.
• Η εμμονή καταστρέφει: Η μονομέρεια του Άχαμπ καταναλώνει όχι μόνο τον ίδιο αλλά ολόκληρο τον κόσμο του.
• Το συνηθισμένο περιέχει το εξαιρετικό: Ο Μέλβιλ βρίσκει κοσμική σημασία στις βρώμικες λεπτομέρειες της φαλαινοθηρίας.
• Η κοινότητα μπορεί να αντισταθεί στην τυραννία: Η τραγωδία του μυθιστορήματος είναι ότι ο Στάρμπακ αποτυγχάνει να σταματήσει τον Άχαμπ όταν μπορούσε.