Τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ του Τζόναθαν Σουίφτ

1. Εισαγωγή

Αν νομίζετε ότι η σύγχρονη σάτιρα είναι αιχμηρή, περιμένετε να γνωρίσετε το πρωτότυπο του 18ου αιώνα. Το Τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ (1726) του Τζόναθαν Σουίφτ φαίνεται εκ πρώτης όψεως μια παιδική περιπέτεια για έναν χειρουργό πλοίου που επισκέπτεται παράξενες χώρες με μικροσκοπικούς ανθρώπους, γίγαντες και ομιλούντα άλογα. Στην πραγματικότητα, είναι μια από τις πιο καταστροφικές σάτιρες που γράφτηκαν ποτέ—μια ανελέητη κατηγορία της πολιτικής, της επιστήμης, της θρησκείας και της ίδιας της φύσης της ανθρωπότητας. Ο Σουίφτ το έγραψε, όπως είπε, «για να εξοργίσει τον κόσμο παρά να τον διασκεδάσει». Πέτυχε και στα δύο, και σχεδόν 300 χρόνια αργότερα, η οργή συνεχίζεται.

Θεωρούμενο η μεγαλύτερη σάτιρα στην αγγλική γλώσσα, το Τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ έχει επηρεάσει από τον Τζορτζ Όργουελ μέχρι τον Τέρι Πράτσετ. Παραμένει απαραίτητο επειδή οι στόχοι του—η πολιτική διαφθορά, η επιστημονική αλαζονεία, η θρησκευτική σύγκρουση, η ανθρώπινη ματαιοδοξία—είναι, απογοητευτικά, ακόμα μαζί μας. Το σκοτεινό όραμα του Σουίφτ υποδηλώνει ότι τα ελαττώματα της ανθρωπότητας δεν είναι ιστορικά ατυχήματα αλλά μόνιμα χαρακτηριστικά της φύσης μας.

2. Σχετικά με τον Συγγραφέα

Ο Τζόναθαν Σουίφτ (1667–1745) ήταν ένας Αγγλο-Ιρλανδός κληρικός που έγινε ο πιο φοβερός σατιρικός της εποχής του. Κοσμήτορας του Καθεδρικού Ναού του Αγίου Πατρίκιου στο Δουβλίνο, έγραψε φυλλάδια τόσο εμπρηστικά που η βρετανική κυβέρνηση πρόσφερε αμοιβές για τον εντοπισμό του συγγραφέα τους. Το Μια Μετριοπαθής Πρόταση—που πρότεινε οι Ιρλανδοί να πουλήσουν τα παιδιά τους ως τροφή στους πλούσιους—παραμένει το πιο διάσημο σατιρικό δοκίμιο στα αγγλικά. Ο Σουίφτ ήταν ένας άνθρωπος βαθιών αντιφάσεων: ένας μισάνθρωπος που αγαπούσε τα άτομα, ένας εκκλησιαστικός που κατακεραύνωνε τη θρησκευτική υποκρισία, ένας υπερασπιστής των δικαιωμάτων των Ιρλανδών που ευχόταν να είχε γεννηθεί στην Αγγλία. Πέθανε το 1745, αφήνοντας την περιουσία του για την ίδρυση νοσοκομείου για ψυχικά ασθενείς—ένα τελευταίο αστείο εις βάρος της ανθρωπότητας που αποκάλυπτε επίσης τη γνήσια συμπόνια του.

3. Περίληψη της Ιστορίας

Το Τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ αποτελείται από τέσσερα ταξίδια, καθένα από τα οποία λειτουργεί ως ανεξάρτητη σάτιρα αλλά και ως μέρος μιας συνολικής αφήγησης για την ανθρώπινη φύση. Στο πρώτο ταξίδι, ο Λέμουελ Γκιούλιβερ, ένας χειρουργός πλοίου, ναυαγεί στη Λιλιπούτη, μια χώρα όπου οι κάτοικοι έχουν ύψος μόλις έξι ίντσες. Εκεί, γίνεται γίγαντας και εμπλέκεται στις μικροσκοπικές πολιτικές τους διαμάχες, όπως ο πόλεμος μεταξύ των Τρεμεξιάνων και των Σλιμεξιάνων για το ποια άκρη του αυγού πρέπει να σπάσει—μια διαφανής αλληγορία για τις θρησκευτικές συγκρούσεις της εποχής του Σουίφτ. Ο Γκιούλιβερ βοηθά τους Λιλιπούτιους να νικήσουν τον εχθρό τους, αλλά τελικά αναγκάζεται να φύγει όταν κατηγορείται για προδοσία.

Στο δεύτερο ταξίδι, ο Γκιούλιβερ βρίσκεται στο Μπρομπντινγκνάγκ, μια χώρα γιγάντων, όπου ο ίδιος γίνεται το μικροσκοπικό θέαμα. Εδώ, ο Σουίφτ αντιστρέφει την προοπτική: ο βασιλιάς των γιγάντων, αφού ακούσει τον Γκιούλιβερ να περιγράφει με υπερηφάνεια τους ευρωπαϊκούς πολέμους, τον αποκαλεί «βλαβερή φυλή μικρών απεχθών σκουληκιών». Αυτή η ενότητα σατιρίζει την ανθρώπινη ματαιοδοξία και τη βία, δείχνοντάς μας πώς φαινόμαστε στα μάτια ενός ανώτερου όντος. Ο Γκιούλιβερ επιστρέφει στην Αγγλία μετά από μια τυχαία συνάντηση με έναν αετό που τον μεταφέρει στη θάλασσα.

Το τρίτο ταξίδι είναι το πιο πολύπλοκο, καθώς ο Γκιούλιβερ επισκέπτεται το ιπτάμενο νησί της Λαπούτα, όπου οι κάτοικοι είναι τόσο απορροφημένοι στην αφηρημένη σκέψη που χρειάζονται «χαστουκιστές» για να τους επαναφέρουν στην πραγματικότητα. Σατιρίζοντας τη Βασιλική Εταιρεία και την επιστημονική αλαζονεία, ο Σουίφτ παρουσιάζει γελοία πειράματα, όπως η εξαγωγή ηλιακών ακτίνων από αγγούρια. Στη συνέχεια, ο Γκιούλιβερ ταξιδεύει στο νησί των μάγων, όπου συνομιλεί με ιστορικές προσωπικότητες, και στο Λάγκνταγκ, όπου συναντά αθάνατους που είναι καταδικασμένοι σε μια αιώνια γεροντική εξαθλίωση.

Το τέταρτο και πιο σκοτεινό ταξίδι φέρνει τον Γκιούλιβερ στη χώρα των Χουιχνμ, όπου τα άλογα κυβερνούν με λογική και αρετή, ενώ τα ανθρωπόμορφα Γιάχου ενσαρκώνουν όλα τα χειρότερα χαρακτηριστικά της ανθρωπότητας: απληστία, βία, λαγνεία και παραλογισμό. Ο Γκιούλιβερ γοητεύεται από τους Χουιχνμ και αποστρέφεται τα Γιάχου, αλλά τελικά διώχνεται από τη χώρα τους. Επιστρέφοντας στην Αγγλία, δεν αντέχει τη μυρωδιά της ίδιας του της οικογένειας και προτιμά να ζει στον στάβλο με τα άλογα. Το τέλος αυτό είναι μια από τις πιο έντονες κριτικές της ανθρωπότητας στη λογοτεχνία, αφήνοντας τον αναγνώστη να αναρωτηθεί αν η μισανθρωπία του Γκιούλιβερ είναι δικαιολογημένη ή παθολογική.

4. Βασικά Συμπεράσματα

• Η σάτιρα ξεπερνά τους στόχους της: Η κριτική του Σουίφτ στην εξουσία, την επιστήμη και την υπερηφάνεια υπερβαίνει την εποχή του επειδή τα ελαττώματα που χλεύασε είναι μόνιμα.
• Η προοπτική είναι το παν: Κάθε ταξίδι μας αναγκάζει να δούμε την ανθρωπότητα από μια νέα οπτική γωνία—και η θέα σπάνια είναι κολακευτική.
• Η λογική χωρίς συμπόνια είναι τερατώδης: Οι λογικοί Χουιχνμ είναι ανίκανοι για αγάπη, υποδηλώνοντας ότι η καθαρή λογική είναι εξίσου επικίνδυνη με το καθαρό συναίσθημα.
• Η πρόοδος δεν είναι αναπόφευκτη: Ο Σουίφτ έγραψε κατά τον Διαφωτισμό αλλά δεν είδε λόγο να πιστεύει ότι η λογική θα μας κάνει καλύτερους.
• Το γέλιο είναι το πιο κοφτερό όπλο: Ο Σουίφτ κατάλαβε ότι οι άνθρωποι ανέχονται πιο εύκολα να τους λένε ότι κάνουν λάθος παρά να τους κοροϊδεύουν—και η κοροϊδία είναι πιο δύσκολο να ξεχαστεί.

5. Γιατί Αυτό το Βιβλίο Είναι Απαραίτητο να Διαβαστεί

Το Τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ κερδίζει τη θέση του ανάμεσα στα «100 Βιβλία που Πρέπει να Διαβάσετε» επειδή είναι η πηγή της σατιρικής λογοτεχνίας στα αγγλικά, ένα έργο τόσο άγριου πνεύματος που παραμένει ταυτόχρονα ξεκαρδιστικό και τρομακτικό σχεδόν τρεις αιώνες αργότερα. Από λογοτεχνική σκοπιά, καθιέρωσε το πρότυπο για κάθε σατιρικό ταξιδιωτικό που ακολούθησε—από τον Καντίντ μέχρι τον Γενναίο Νέο Κόσμο. Από φιλοσοφική σκοπιά, θέτει άβολες ερωτήσεις για την ανθρώπινη φύση που δεν έχουμε ακόμα απαντήσει. Και από την οπτική της προσωπικής ανάπτυξης, μας διδάσκει ότι η ικανότητα να γελάμε με τον εαυτό μας—πραγματικά, όχι αμυντικά—μπορεί να είναι η πιο δύσκολη και η πιο απαραίτητη μορφή σοφίας.